|
|
 |
 |
|
|
७ द्रोणपर्व.jpg)
॥ श्रीः ॥
7.114. अध्यायः 114
Mahabharata - Drona Parva - Chapter Topics
धृतराष्ट्रस्य स्वसैन्यपराजयश्रवणेन शोचनम्॥ 1 ॥ सञ्जयेन तदुपालम्भपूर्वकं कृतवर्मपराक्रमकथनम्॥ 2 ॥

Mahabharata - Drona Parva - Chapter Text
धृतराष्ट्र उवाच। 7-114-0x(4554)(49444)
एवं बहुगुणं सैन्यमेवं प्रविचितं बलम्।
व्यूढमेवं यथान्यायमेवं बहु च सञ्जय॥ 7-114-1(49445)
नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदा।
प्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद्दृष्टविक्रमम्॥ 7-114-2(49446)
नातिवृद्वमबालं च नाकृशं नातिपीवरम्।
लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम्॥ 7-114-3(49447)
आत्तसन्नाहसञ्छन्नं बहुशस्त्रपरिच्छदम्।
शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्वीषु परिनिष्ठितम्॥ 7-114-4(49448)
आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते।
सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्॥ 7-114-5(49449)
नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम्।
`चर्मनिस्त्रिंशयुद्धे च नियुद्धे च विशारदम्'।
परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्॥ 7-114-6(49450)
न गोष्ठ्या नोपकारेण न सम्बन्धनिमित्ततः।
नानाहूतं नाप्यभृतं मम सैन्यं बभूव ह॥ 7-114-7(49451)
कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम्।
कृतमानोपचारं च यशस्वि च मनस्वि च॥ 7-114-8(49452)
सचिवैश्चापरैर्मुख्यैर्बहुभिः पुण्यकर्मभिः।
लोकपालोपमैस्तात पालितं नरसत्तमैः॥ 7-114-9(49453)
बहुभिः पार्थिवैर्गुप्तमस्मत्प्रियचिकीर्षुभिः।
अस्मानभिसृतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः॥ 7-114-10(49454)
महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः।
अपक्षैः पक्षिसङ्काशै रथैरश्वैश्च संवृतम्॥ 7-114-11(49455)
प्रभिन्नकरटैश्चैव द्विरदैरावृतं महत्।
यदहन्यत मे सैन्यं किमन्यद्भागधेयतः॥ 7-114-12(49456)
योधाक्षय्यजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम्।
क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्॥ 7-114-13(49457)
ध्वजभूषणसम्बाधरत्नोपलसुसञ्चितम्।
वाहनैरभिधावद्भिर्वायुवेगविकम्पितम्॥ 7-114-14(49458)
द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाहदम्।
जलसन्धमहाग्राहं कर्मचन्द्रोदयोद्धतम्॥ 7-114-15(49459)
गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे।
सञ्जयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्॥ 7-114-16(49460)
तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि।
सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य सञ्जय॥ 7-114-17(49461)
तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्ट्वाऽतीव तरस्विनौ।
सिन्धुराजं तु सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्य च गोचरम्॥ 7-114-18(49462)
किं नु वा कुरवः कृत्यं विदधुः कालचोदिताः।
दारुणैकायनेऽकाले कथं वा प्रतिपेदिरे॥ 7-114-19(49463)
ग्रस्तान्हि कौरवान्मन्ये मृत्युना तात सङ्गतान्।
विक्रमोऽपि रणे तेषां न तथा दृश्यते हि वै॥ 7-114-20(49464)
अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टौ कृष्णपाण्डवौ।
न च वारयिता कश्चित्तयोरस्तीह सञ्जय॥ 7-114-21(49465)
भृताश्च बहवो योधाः परीक्ष्यैव महारथाः।
वेतनेन यथायोगं प्रियवादेन चापरे॥ 7-114-22(49466)
असत्कारभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते।
कर्मणा ह्यनुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्॥ 7-114-23(49467)
न च योधोऽभवत्कश्चिन्मम सैन्ये तु सञ्जय।
अल्पदानभृतस्तात तथा चाभृतको नरः॥ 7-114-24(49468)
पूजितो हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया।
तथा पुत्रैश्च मे तात ज्ञातिभिश्च सबान्धवैः॥ 7-114-25(49469)
ते च प्राप्यैव सङ्ग्रामे निर्जिताः सव्यसाचिना।
शैनेयेन परामृष्टाः किमन्यद्भागधेयतः॥ 7-114-26(49470)
रक्ष्यते यश्च सङ्ग्रामे ये च सञ्जय रक्षिणः।
एकः साधारणः पन्थार रक्ष्यस्य सह रक्षिभिः॥ 7-114-27(49471)
अर्जुनं समरे दृष्ट्वा सैन्धवस्याग्रतः स्थितम्।
पुत्रो मम भृशं मूढः किं कार्यं प्रत्यपद्यत॥ 7-114-28(49472)
सात्यकिं च रणे दृष्ट्वा प्रविशन्तमभीतवत्।
किं नु दुर्योधनः कृत्यं प्राप्तकालममन्यत॥ 7-114-29(49473)
सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टौ रथिसत्तमौ।
दृष्ट्वा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामकाः॥ 7-114-30(49474)
दृष्ट्वा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम्।
शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥ 7-114-31(49475)
दृष्टा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च।
पलायमानांश्च कुरून्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥ 7-114-32(49476)
विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा निरुत्साहान्द्विषज्जये।
पलायनकृतोत्साहान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥ 7-114-33(49477)
शून्यान्कृतान्रथोपस्थान्सात्वतेनार्जुनेन च।
हतांश्च योधान्संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥ 7-114-34(49478)
व्यश्वनागरथान्दृष्ट्वा तत्र वीरान्सहृस्रशः।
धावमानान्रणे व्यग्रामन्यन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥ 7-114-35(49479)
महानागान्विद्रवतो दृष्ट्वाऽर्जुनशराहतान्।
पतितान्पततश्चान्यान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥ 7-114-36(49480)
विहीनांश्च कृतानश्वान्विरथांश्च कृतान्नरान्।
तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥ 7-114-37(49481)
हयौघान्निहतान्दृष्ट्वा द्रवमाणांस्ततस्ततः।
रणे माधवपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥ 7-114-38(49482)
पत्तिसङ्घान्रणे दृष्ट्वा धावमानांश्च सर्वशः।
निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥ 7-114-39(49483)
द्रोणस्य समतिक्रान्तावनीकमपराजितौ।
क्षणेन दृष्ट्वा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥ 7-114-40(49484)
सम्मूढोऽस्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनञ्जयौ।
प्रविष्टौ मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ॥ 7-114-41(49485)
तस्मिन्प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे।
भोजानीकं व्यतिक्रान्ते किमकुर्वत कौरवाः॥ 7-114-42(49486)
तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु।
कथं युद्धमभूत्तत्र तन्ममाचक्ष्व सञ्जय॥ 7-114-43(49487)
द्रोणो हि बलवान्श्रेष्ठः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः।
पाञ्चालास्तं महेष्वासं प्रत्ययुध्यन्कथं रणे॥ 7-114-44(49488)
बद्धवैरास्ततो द्रोणे धनञ्जयजयैषिणः।
भारद्वाजसुतस्तेषु दृढवैरो महारथः॥ 7-114-45(49489)
अर्जुनश्चापि यच्चक्रे सिन्धुराजवधं प्रति।
तन्मे सर्वं समाचक्ष्व कुशलो ह्यसि सञ्जय॥ 7-114-46(49490)
सञ्जय उवाच। 7-114-47x(4555)
आत्मापराधात्सम्भूतं व्यसनं भरतर्षभ।
प्राप्य प्राकृतवद्वीर न त्वं शोचितुमर्हसि॥ 7-114-47(49491)
पुरा यदुच्यसे प्राज्ञैः सुहृद्भिर्विदुरादिभिः।
मा हार्षीः पाण्डवान्राजन्निति तन्न त्वया श्रुतम्॥ 7-114-48(49492)
सुहृदां हितकामानां वाक्यं यो न शृणोति ह।
स महद्व्यसनं प्राप्य शोचते वै यथा भवान्॥ 7-114-49(49493)
याचितोऽसि पुरा राजन्दाशार्हेण शमं प्रति।
न च तं लब्धवान्कामं त्वत्तः कृष्णो महायशाः॥ 7-114-50(49494)
तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च।
द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम्॥ 5-114-52 तव जिह्ममभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान्प्रति।
आर्तप्रलापांश्च बहून्मनुजाधिप सत्तम॥ 7-114-51(49495)
सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः।
वासुदेवस्ततो युद्धं कुरूणामकरोन्महत्॥ 7-114-53(49496)
आत्मापराधात्सुमहान्प्राप्तस्ते विपुलः क्षयः।
नैनं दुर्योधने दोषं कर्तुमर्हसि मानद॥ 7-114-54(49497)
न हि तै सुकृतं किञ्चिदादौ मध्ये च भारत।
दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजयः॥ 7-114-55(49498)
तस्मादद्य स्थिरो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम्।
शृणु युद्धं यथावृत्तं घोरं देवासुरोपमम्॥ 7-114-56(49499)
प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे।
भीमसेनमुखाः पार्थाः प्रतीयुर्वाहिनीं तव॥ 7-114-57(49500)
आगच्छतस्तान्सहसा क्रुद्धरूपान्सहानुगान्।
दधारैको रणे पाण्डून्कृतवर्मा महारथः॥ 7-114-58(49501)
यथोद्वृत्तं वारयते वेला वै सलिलार्णवम्।
पाण्डुसैन्यं तथा सङ्ख्ये हार्दिक्यः समवारयत्॥ 7-114-59(49502)
तत्राद्भुतमपश्याम हार्दिक्यस्य पराक्रमम्।
यदेनं सहिताः पार्था नातिचक्रमुराहवे॥ 7-114-60(49503)
ततो भीमस्त्रिभिर्विद्ध्वा कृतवर्माणमाशुगैः।
शङ्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षुयन्सर्वपाण्डवान्॥ 7-114-61(49504)
सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्च पञ्चभिः।
शतेन नकुलश्चापि हार्दिक्यं समविध्यत॥ 7-114-62(49505)
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्च घटोत्कचः।
धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्चापि कृतवर्माणमार्दयत्॥ 7-114-63(49506)
विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्च पञ्चभिः।
शिखण्डी चैव हार्दिक्यं विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः॥ 7-114-64(49507)
पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव।
कृतवर्मा ततो राजन्सर्वतस्तान्महारथान्॥ 7-114-65(49508)
एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा भीमं विव्याध सप्तभिः।
धनुर्ध्वजं चास्य तदा रथाद्भूमावपातयत्॥ 7-114-66(49509)
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः।
आजघानोरसि क्रुद्धः सप्तत्या निशितैः शरैः॥ 7-114-67(49510)
स गाढविद्धो बलवान्हार्दिक्यस्य शरोत्तमैः।
चचाल रथमध्यस्थः क्षितिकम्पे यथाऽचलः॥ 7-114-68(49511)
भीमसेनं तथा दृष्ट्वा धर्मराजपुरोगमाः।
विसृजन्तः शरान्राजन्कृतवर्माणमार्दयन्॥ 7-114-69(49512)
तं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष।
विव्यधुः सायकैर्हृष्टा रक्षार्थं मारुतेर्मृधे॥ 7-114-70(49513)
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः।
शक्तिं जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मायीम्॥ 7-114-71(49514)
चिक्षेप च रथात्तूर्णं कृतवर्मरथं प्रति।
सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसन्निभा॥ 7-114-72(49515)
कृतवर्माणमभितः प्रजज्वाल सुदारुणा।
तामापतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम्॥ 7-114-73(49516)
द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निजघान द्विधा तदा।
सा छिन्ना पतिता भूमौ शक्तिः कनकभूषणा॥ 7-114-74(49517)
द्योतयन्ती दिशो राजन्महोल्केव नभश्च्युता।
शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा भीमश्चुक्रोध वै भृशम्॥ 7-114-75(49518)
ततोऽन्यद्धनुरादाय वेगवत्सुमहास्वनम्।
भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्॥ 7-114-76(49519)
अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे।
भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन च॥ 7-114-77(49520)
भोजस्तु क्षतसर्वाङ्गो भीमसेनेन मारिष।
रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे॥ 7-114-78(49521)
ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्निव।
अभिहत्य दृढं युद्धे तान्सर्वान्प्रत्यविध्यत॥ 7-114-79(49522)
त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान्महारथान्।
तेऽपि तं प्रत्यविध्यन्त सप्तभिः सप्तभिः शरैः॥ 7-114-80(49523)
शिखण्डिनस्ततः क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथः।
धनुश्चिच्छेद सामरे प्रहसन्निव सात्वतः॥ 7-114-81(49524)
शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वरः।
असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्॥ 7-114-82(49525)
भ्रामयित्वा महच्चर्म चामीकरविभूषितम्।
तमसिं प्रेषयामात कृतवर्मरथं प्रति॥ 7-114-83(49526)
स तस्य सशरं चापं छित्त्वा राजन्महानसिः।
अभ्यगाद्धरणीं राजंश्च्युतं ज्योतिरिवाम्बरात्॥ 7-114-84(49527)
एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणं महारथाः।
विव्यधुः सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे॥ 7-114-85(49528)
अथान्यद्धनुरादाय त्यक्त्वा तच्च महद्धनुः।
विशीर्णं भरतश्रेष्ठ हार्दिक्यः परवीरहा॥ 7-114-86(49529)
विव्याध पाण्डवान्युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः।
शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभिः पञ्चभिरेव च॥ 7-114-87(49530)
धनुरन्यत्समादाय शिखण्डी तु महायशाः।
अवारयत्कूर्मनखैराशुगैर्हृदिकात्मजम्॥ 7-114-88(49531)
ततः क्रुद्धो रणे राजन्हृदिकस्यात्मसम्भवः।
अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्॥ 7-114-89(49532)
भीष्मस्य समरे राजन्मृत्योर्हेतुं महात्मनः।
विदर्शयन्बलं शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम्॥ 7-114-90(49533)
तौ दिशागजसङ्काशौ ज्वलिताविव पावकौ।
समापेततुरन्योन्यं शरसङ्घैररिन्दमौ॥ 7-114-91(49534)
विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे सन्दधानौ च सायकान्।
विसृजन्तौ च शतशो गभस्तीनिव भास्करौ॥ 7-114-92(49535)
तापयन्तौ शरैस्तीक्ष्णैरन्योन्यं तौ महारथौ।
युगान्तप्रतिमौ वीरौ रेजतुर्भास्कराविव॥ 7-114-93(49536)
कृतवर्मा च समरे याज्ञसेनिं महारथम्।
विद्ध्वेषुभिस्त्रिसप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभिः॥ 7-114-94(49537)
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्।
विसृज्य सशरं चापं मूर्च्छयाऽभिपरिप्लुतः॥ 7-114-95(49538)
तं विषण्णं रणे दृष्ट्वा तावकाः पुरुषर्षभ।
हार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह॥ 7-114-96(49539)
शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यशरपीडितम्।
अपोवाह रणाद्यन्ता त्वरमाणो महारथम्॥ 7-114-97(49540)
सादितं तु रथोपस्थे दृष्ट्वा पार्थाः शिखण्डिनम्।
परिवव्रू रथैस्तूर्णं कृतवर्माणमाहवे॥ 7-114-98(49541)
तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथः।
यदेकः समरे पार्थान्वारयामास सानुगान्॥ 7-114-99(49542)
पार्थाञ्जित्वाऽजयच्चेदीन्पाञ्चालान्सृञ्जयानपि।
केकयांश्च महावीर्यान्कृतवर्मा महारथः॥ 7-114-100(49543)
ते वध्यमानाः समरे हार्दिक्येन स्म पाण्डवाः।
इतश्चेतश्च धावन्तो नैव चक्रुर्धृतिं रणे॥ 7-114-101(49544)
जित्वा पाण्डुसुतान्युद्धे भीमसेनपुरोगमान्।
हार्दिक्यः समरेऽतिष्ठद्विधूम इव पावकः॥ 7-114-102(49545)
ते द्राव्यमाणाः समरे हार्दिक्येन महारथाः।
विमुखाः समपद्यन्त शरवृष्टिभिरार्दिताः॥ ॥ 7-114-103(49546)
इति श्रीमन्महाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि चतुर्दशदिवसयुद्धे चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः॥ 114 ॥
Mahabharata - Drona Parva - Chapter Footnotes
5-114-1 बहुगुणं बहवो गुणाः शौर्यादयः संध्यादयो वा यस्मिन्। बलं प्रबलम्॥ 5-114-2 नः अभिकाममनुरक्तम्॥ 5-114-3 लघुनो मनोज्ञस्य वृत्तस्यायतनमायासः प्रायः प्रचुरं यत्र। सारगात्रं निबिडावयवम्॥ 5-114-5 पर्यवस्कन्दे अवरोहणे। सरणे प्रसरणे। सान्तरप्लुते प्लुवनान्तरीतायां गतौ। व्यपयानेऽपसरणे॥ 5-114-6 वेतनेन दिनमासवर्षदेयेन धनेन॥ 5-114-7 गोष्ठ्या संलापमात्रेण॥ 5-114-13 वाहनान्येवोर्मितरङ्गपरम्परा विद्यते यत्र। क्षेपण्यो यन्त्राणि॥ 5-114-14 रत्नैरुपलैश्च सुसञ्चितं सुष्ठुसञ्छादितम्। वाहनाभिधावनान्येव वायुवेगतया रूपितानि॥ 5-114-17 मम सैन्यस्य सेषमित्यन्वयः॥ 5-114-19 दारुणैकायने अतिभीषणेऽनन्यगतिके। अकाले अतीते समये॥ 5-114-23 लभ्यते सैन्येनार्थात्॥ 5-114-30 धृतिं धारणाम्॥ 5-114-35 व्यग्राननेकाग्रान्। अव्यग्रान् पलायनैकमनस इति वा॥ 5-114-51 निर्गुणतां गुणवैषम्यम्। द्वैधीभावमनिश्चयम्॥ 5-114-54 सुमहान् विपुल इति पर्यायाभ्यां महत्त्वोद्रेकः॥ 5-114-56 निर्णयं नियतस्वभावम्॥ 5-114-65 सर्वतः सर्वान्॥ 5-114-74 द्विधा स्थानद्वये॥ 5-114-88 कूर्मनखैः कूर्मनखाकृतिफलकैः॥ 5-114-114 चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः॥


|
 100000 shlokas.jpg)
|
|
"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India. |
| |
| |
|
|
| |
|
|
| |
|
|